Het verhaal van vandaag? Een rit van de Todravallei naar Aït-Ben-Haddou, met onderweg de Dadèsvallei en de Dadèskloof, koffie en een panorama, geurige bloemblaadjes in de Rozenvallei, een vleugje filmglamour bij de Atlas Studios in Ouarzazate en een magische zonsondergang op de top van ksar Aït-Ben-Haddou. Deze dag is duidelijk niet bedoeld om snel van A naar B te komen. Deze dag heeft andere plannen met een druk programma van rijden, uitstappen, kijken, luisteren en vooral veel foto’s maken.
Het landschap onderweg: een steeds wisselend schilderij
Van de Todrakloof naar Aït-Ben-Haddou verandert het uitzicht voortdurend. We rijden door een dor landschap, de ruwe bodem bedekt met toefjes groen die hun best doen tussen keien en grind en zand. Kale tafelbergen staan roerloos op de achtergrond en zorgen voor een stoffige geelbruine omlijsting. Wat een contrast met de hoogste toppen van de Atlas die eind april nog steeds van een laagje sneeuw genieten.
Dit lijkt de ‘Weg van de Duizend Kasbah’s’ wel want telkens weer worden we verrast door een lemen bouwwerk, vervallen tot ruïne of net keurig gerestaureerd en vaak niet te onderscheiden van de heuvels waaruit ze gegroeid zijn. De zeldzame aardekleurige dorpen brengen wat leven in het stille decor waar nomaden met schapen en geiten en ezels, als legofiguurtjes door de eindeloze vlakte zwerven.
Langzaam krijgt de desolate omgeving een groene tint. Kleine akkers, omringd door dadelpalmen en noten- en vijgenbomen, verschijnen en vormen een kleurrijk geheel met de roestbruine rotsformaties. In een bocht van de N10 worden we begroet door het stadje Boumalne Dadès, gebouwd op de rand van een klif wat zorgt voor een schitterend zicht op de Dadèsvallei beneden in de diepte. Een stop langs de kant van de weg is bijna een verplichting!
Voorbij het centrum van Boumalne Dadès nemen we de brug over de Dadèsrivier en rijden we verder via de R704 die zich in zwierige bochten door de Dadèskloof slingert. De haarspeldbochten zorgen voor spektakel maar het zijn vooral de vreemdgevormde rotsen die met alle aandacht gaan lopen en wanneer we na een half uur van schilderachtig maar spannend slangengekronkel stoppen in Tamllalt op de parking van café restaurant ‘Chez Aicha’ zijn de wauw’s en oh’s meer dan terecht.
Weetje: De ‘Weg van de Duizend Kasbah’s’ loopt van Ouarzazate via de Dadès- en Todravallei naar Merzouga aan de rand van de Sahara. De officiële route is 370 à 400 km lang en leid je langs honderden bekende en onbekende ksars en kasbah’s.
Monkey Fingers: de natuur heeft gevoel voor humor
Alsof de natuur in het speelwartiertje met een enorm blok boetseerklei aan de slag is gegaan en in een creatieve bui de vingers van een gigantische apenhand heeft geknutseld, dat zijn de ‘Monkey Fingers’. De naam klinkt als een pretparkattractie maar de grillige rotswanden zijn een puur natuurlijk verschijnsel en apen zijn er in geen velden of wegen te bespeuren. Miljoenen jaren geleden hebben wind, regen en het stromende water van de Dadèsrivier de zachte zandsteen uitgesleten tot torenhoge afgeronde zuilen die met veel fantasie wel wat lijken op apenvingers of apenpoten.
Wat een onwerkelijk magische plek is dit! Voor ons aan de overkant van de vallei die bijzondere rotsmuur en naast ons een terrasje dat overloopt van kleur en gezelligheid.
Tussen het roodbruine van de rotsen en het groene van de vallei valt er telkens iets nieuws te ontdekken en wij willen hier heel graag meer van zien. Dus houden we het niet alleen bij een stop en een foto maar bestellen er een uitgebreide wandeling als extraatje bij!
Weetje: De lokale Berberbevolking noemt de ‘Monkey Fingers’ ook wel de ‘Kliffen van Tamllalt’ naar het dorpje waar deze rotsen voorkomen.
Dadèskloof en Dadèsvallei: tussen rotsreuzen en ruisend water
Van bovenaf is de Dadèsvallei al een schoonheid maar dat landschap willen we ook van dichtbij beleven. Dus nemen we een pad naar beneden richting de veldjes en de rivieroever. Indische zuring met zijn rozige papierachtige vruchtjes, de gele bloemetjes van iets wat op brem gelijkt en de eeuwige dieprode klaprozen geven de vallei een feestelijk tintje.
De Dadèsrivier doet het rustig aan en vervolgt zijn kabbelende loop, als een bleek koffie-met-veel-melk lint tussen rotsen en struikgewas. Een avontuurlijke brug, geknutseld van takken en kettingen en berkenstammetjes brengt ons naar de andere oever. De kruiwagen wacht op werk, de akkers liggen er vredig bij, een vogeltje zingt vrolijk op een tak boven ons hoofd, een onverwacht terrasje hoopt op dorstige wandelaars, een ezeltje graast tevreden in het groene gras, dekens worden gedroogd in de warme middagzon, de rode ‘apenvingers’ vormen een wondere kleurcombinatie met de helderblauwe lucht. Kan het nog mooier?
Een smalle rotsspleet achter de Monkey Fingers verraadt een andere kant van de Dadèskloof, een kant van klimmen en klauteren of kruipen door een kloof waar het wandelpad zomaar ineens beslist om van prettig breed naar eng smal te gaan. Eerst ruimte, rust en ruisend water, dan rotswanden die bijna je schouders raken … deze wandeling verdient, zonder discussie, minstens 5 sterren.
Minder bekend dan de Totrakloof, minder toeristisch, minder druk maar wel groener dus zeker doen als je in de buurt bent!
Tip: Stel je wandeling door de Dadèskloof uit bij slecht weer of hevige regenval. De kloof kan immers zomaar ineens vol water stromen en de rotsen en keienpaadjes kunnen erg glad worden.
Koffie met een panorama
Na al dat kijken is het tijd voor een koffiestop op het terras van Hotel Panorama. Een zalig zitje in de schaduw, een lekkere cappuccino en een fantastisch uitzicht: soms heeft een mens verrassend weinig nodig. Het is heerlijk om eens niet door het busraam te moeten staren maar gewoon te zitten en te genieten van het landschap om ons heen. De camera blijft in de rugzak, de koffie heeft voorrang. Dit is een pauze zoals een pauze bedoeld is: luieren en effe de tijd nemen om alle mooie beelden en indrukken van de voorbije uren te laten bezinken.
Rozenvallei: het verhaal achter de roze bloemen
Het indrukwekkend spektakel van rotsen en oases en panorama’s ruilen we bij onze volgende stop in voor een heel andere bezienswaardigheid. De bus brengt ons terug naar Boumalne Dadès waar we weer de N10 volgen langs kasbah’s en moskeeën en rustige dorpen met een bijna Vlaamse lintbebouwing. Alles is hier roestbruin, de blokvormige huizen en de aarde eromheen. Alleen de groen geverfde deuren en garagepoorten geven wat kleur aan de eentonigheid en de ramen met kunstig traliewerk zorgen voor speelse en creatieve details.
Aan de horizon, uitkijkend over een droog en woestijnachtig plateau met stoffige wegbermen, tekenen de besneeuwde toppen van het Atlasgebergte zich vaag af tegen de ijlblauwe lucht waarin witte wolkensluiers langzaam voorbijdrijven.
Een drukke straat, een rondpunt met fontein en een reuzegrote rozentak bevestigt ons vermoeden: dit is Kalaat M'Gouna, de hoofdstad van Marokko’s Rozenvallei. Onze bestemming ligt een paar kilometer uit het centrum maar eerst gaan we lunchen. Ook belangrijk want er staat nog heel wat op ons dagprogramma. Café-Restaurant Almanadir is een prima plek voor een snelle en lekkere lunch met zicht op de groene oase van de Rozenvallei die zich uitstrekt langs de oevers van de M'Gounrivier.
Je houdt het niet voor mogelijk maar het kleine eindje van het restaurant naar de volgende tussenstop is bezaaid met niet te tellen kasbah’s en ksars, veel tot ruïne vervallen want de overwegend Berberbevolking in dit gebied woont liever in moderne betonnen huizen!
Een blauw bord aan de kant van de weg, een simpel gebouw, een eenvoudige inkom en een zoete bloemengeur die onze neus streelt … zo begint ons bezoek aan de vrouwencoöperatie 'Rosamgoun' of voluit ‘Coopérative Agricole Rose Dades Mgoun’. Hier draait alles om de roos, of eigenlijk om de rozenblaadjes die hier in grote roze golven klaar liggen om verwerkt te worden tot rozenwater, rozenolie, rozenparfum, rozenzalfjes, rozenzeepjes en wat je ook maar kan bedenken van heerlijk ruikende producten met rozenextract.
Van de eerste Rosa Damascena, de Damascusroos die in de 10e eeuw door pelgrims werd meegebracht uit Mekka naar een bloeiende teelt van 4.200 km aan rozenhagen die de vallei haar naam en haar kleur geven, het heeft een hele gemeenschap gevormd die haar cultuur en traditie en verbondenheid te danken heeft aan een roze bloem.
Die roze bloem is zo’n delicate kostbaarheid dat ze met de hand geplukt wordt, ’s ochtends vroeg als het nog fris is en de hoeveelheid etherische olie het hoogst is. De verzamelde rozenblaadjes (ongeveer 400 ton per dag) gaan meteen naar één van de twee distilleerderijen in de streek (o.a. deze van Rosamgoun zelf) en worden verwerkt tot rozenolie en rozenwater. Dat rozenwater wordt lokaal vooral gebruikt om te koken en als ingrediënt in gebak. De cosmetische producten en de parfum worden in fabrieken in Marrakech en Casablanca gemaakt. Een hoop droge uitleg waarna we zachtjes richting de winkel en de kassa en de verleiding worden gestuurd. En zeg nu zelf, wie kan er weerstaan aan dat prachtige symbool van liefde en schoonheid?
Natuurlijk willen we het kroonjuweel van Kalaat M’Gouna ook in zijn natuurlijke habitat bewonderen. En dat gaat poepsimpel: ze staan met honderden en duizenden gewoon langs de kant van de N10 mooi te wezen!
Reflectie achteraf: Het bezoek geeft ineens meer betekenis aan de naam van de vallei: achter zo’n flesje, achter elk potje zit een ambacht en achter dat ambacht staan mensen. Een stukje lokale bedrijvigheid, het is hoe dan ook een interessante ervaring.
Weetje 1: Elk jaar tijdens de eerste week van mei vindt in Kalaat M’Gouna het Rozenfestival of de Moussem des Roses plaats. Dat is het tijdstip waarop de rozenblaadjes massaal tot rozenwater worden gedistilleerd.
Weetje 2: Waarom de Damascusroos precies hier zo uitbundig groeit? Het klimaat in deze regio op 1.700 m hoogte is ideaal met koele nachten, droge lucht en genoeg water van de Mgoun- en de Dadèsrivier.
Weetje 3: De Rosamgoun coöperatie werd in 2016 opgericht door een landbouwer uit de vallei. De huidige oppervlakte van de kwekerij bedraagt ongeveer 60 hectare. Rosamgoun zorgt niet alleen voor het kweken maar ook voor het oogsten, distilleren en verwerken van de Damascusroos.
Weetje 4: Tussen Bou Tharar en Kalaat M’Gouna en verder langs de N10 richting Skoura vind je talrijke rozencoöperatieven zoals ‘Domaine Imlil’. De meeste zijn te bezoeken.
Ouarzazate: heel even in de film
Alsof de natuur de voorbije kilometers te hard zijn best heeft gedaan, maken de groene Dadèsoases, de palmbossen van Skoura en de roze rozen van Kalaat M’Gouna plaats voor een droge en vrijwel kale vlakte die zelfs op de maan niet zou misstaan. In de buurt van Ouarzazate rijden we door een vreemd troosteloos landschap dat alleen onderbroken wordt door talloze hoogspanningsmasten die de immense hoeveelheden elektriciteit verdelen, geproduceerd door het ‘Noor Ouarzazate Solar Complex’. Noor I, II, III en IV is een van de grootste geconcentreerde zonne-energiecentrale-complexen ter wereld, gebouwd op een oppervlakte van 3.000 ha. Een zee van in totaal 2 miljoen zonnespiegels voorziet 1 miljoen Marokkanen van stroom. Omdat het hele complex beveiligd is, kan je er niet zomaar op bezoek en vanaf de N10 zie je alleen de felle schittering van de zonnetoren, een mysterieuze gloed in een surrealistisch decor dat perfect als filmset zou kunnen dienen voor de buiten het centrum gelegen filmstudios van Ouarzazate.
De stad heeft een relatie van bijna 65 jaar met de cinema die begint in 1962 met ‘Lawrence of Arabia’. Van Egyptische farao’s tot denkbeeldige koninkrijken, het aparte licht en de veelzijdige natuur rond Ouarzazate (gebergte, woestijn, oases) zijn een waar godsgeschenk voor filmmakers. De Atlas Studios, opgericht in 1983, hadden met ‘The Jewel of the Nile’ een eerste grote productie die gevolgd werd door meer dan 200 andere bekende titels, denk aan 'Gladiator' en 'The Mummy'.
Na alle natuurlijke decors van vandaag krijgt de route hier een filmisch zijspoor. We houden het bij een stop en wat foto’s aan de studio’s, zonder rondleiding. Toch is het leuk om te bedenken hoeveel verhalen hier vorm hebben gekregen. Onze eigen productie krijgt alvast een voorlopige titel ‘Op roadtrip door Marokko’. Bescheiden budget, prachtige locaties, geen auditie nodig.
afbeeldingen webside ouarzazate.city
Aït-Ben-Haddou: tussen verleden en verbeelding
Het eindpunt van deze dag ligt aan de overkant van de Asif Ounila rivier, staat sinds 1987 op de UNESCO Werelderfgoedlijst, trekt jaarlijks tienduizenden bezoekers en is over de ganse wereld beroemd als filmlocatie. Mag ik jullie voorstellen: ksar Aït-Ben-Haddou, een middeleeuws dorp dat volgens de plaatselijke legende rond het jaar 750 werd gesticht door Berbers onder leiding van Ben-Haddou. Het geleidelijke proces van simpele nederzetting naar belangrijk knooppunt op de handelsroute tussen de Sahara en Marrakech zorgde ervoor dat de vesting uitgroeide tot een indrukwekkend geheel van roodbruine kasbah’s, smalle steegjes, versterkte muren en massieve hoektorens.
Als we komen aanrijden op de P1506 (net voor het centrum van het nieuwe Aït-Ben-Haddou is een fantastisch uitkijkpunt) lijkt het of een lemen blokkendoos zich stevig heeft vastklampt aan de hellingen van een ronde heuvel, de warme aardetinten van gebouwen en landschap in elkaar vloeiend als romige karamelsaus. Heerlijk, zo stiekem gluren vanop afstand en na de rotsen, de bochten, de koffie, de rozen en de film voelt dat als een mooie vertraging.
Daar ligt onze bestemming, in een zonnige palmbomenvallei omringd door kaneelkleurige kale heuvels. We nemen rustig de tijd om het uitzicht te bewonderen. Natuurlijk volgt er een foto. En daarna misschien nog eentje, voor het geval de eerste niet helemaal vastlegt hoe fijn het is om hier te staan, een bucketlistpuntje dat mooi kan afgevinkt worden.
Na de hotelincheck trakteren we onszelf op een ontspannen rondje door het nieuwe deel van Aït-Ben-Haddou. De kleine wijk, gelegen tegenover het antieke Aït-Ben-Haddou, telt zo’n 750 inwoners die in (voornamelijk) moderne huizen rond de moskee wonen. Verder zien we opvallend veel hotels en restaurants en souvenirwinkeltjes. In de oude ksar zijn de laatste families zo’n 50 jaar geleden vertrokken waardoor er een eind kwam aan de permanente bewoning binnen de historische muren op de heuvel. En wat binnen die historische muren ligt, willen we heel graag ontdekken!
Vanaf het hotel nemen we een pittoresk sluipweggetje, behoorlijk hobbelig en belegd met ruwe kasseitjes, dat ons rechtstreeks naar de rivieroever brengt waar honderden voetstappen in het zand ons vandaag al zijn voorafgegaan. Een wankel plankenbruggetje over, een steil pad de heuvel op, het eerste zicht op een imposante hoektoren die schitterend versierd is met ingewikkelde patronen, een donkere poort door, een chaotische open ruimte waar een ezel op stal staat, beschilderde houten panelen die herinneren aan het roemrijke verleden van de ksar als filmlocatie, een deur naar een kasbah, uitgesleten trappen en donkere doorkijkjes, eeuwen aan traditioneel dorpsleven, muren vol geschiedenis en overal prachtige vergezichten over de Ounilavallei …
We dwalen door smalle steegjes, komen souvenirshops en kleine koffiebars tegen, lopen langs winkeltjes die tapijten en sieraden verkopen en blijven kijken naar een demonstratie van een kunstenaar die met natuurlijke pigmenten zoals indigo en groene thee en suiker en saffraan hele fijne schilderwerkjes maakt die hij nadien verhit zodat de kleuren tevoorschijn komen. Origineel? Niet echt! Toeristisch? Ja zeker! Maar evengoed fotogeniek en magisch, al komt de magie pas 's avonds te voorschijn, als de schemering lange schaduwen over de ksar uitstrooit!
Net voor zonsondergang klimmen we naar de top van de heuvel waartegen Aït-Ben-Haddou is gebouwd. Op dat hoogste punt staat de ruïne van de oude graanopslagplaats die tijdens de aardbeving van 2023 flink wat schade opliep. In oude tijden de meest veilige plek in de ksar, nu de beste plek om de zon aan de horizon in een gouden gloed te zien verdwijnen achter de verre bergen. Een laatste dramatische scène om de film van deze onvergetelijke dag mee af te sluiten!
Weetje: Ksar Aït-Ben-Haddou diende regelmatig als decor voor heel wat grote films zoals Lawrence of Arabia, The Jewel of the Nile, The Living Daylights, The Mummy, Gladiator en The Odyssey. Ook heel wat scènes uit de serie 'Game of Thrones' werden in de ksar opgenomen.
Praktische tips: ruimte voor bochten én koffie
Vertrek vroeg en plan ruim: de rit naar de Dadèskloof in combinatie met de wandeling door de Dadèsvallei is een omweg vanaf de hoofdroute en vergeet de fotostops niet mee te tellen!
Stop alleen op veilige plekken buiten de rijbaan, nooit in een blinde bocht.
Controleer vóór vertrek het weer en vraag lokaal naar de wegcondities.
Neem water, snacks, zonbescherming en stevige schoenen met goede grip mee, plus een extra laag voor koelere momenten.
Laat de stops niet uitlopen: liever een relaxte aankomst in Aït-Ben-Haddou dan de laatste bochten als een rallypiloot te nemen.
Nabeschouwing: omwegen maken de dag
Terugkijkend was deze dag veel meer dan een verplaatsing van de Todravallei naar Aït-Ben-Haddou. Juist de afwisseling maakte de dag bijzonder, alsof iemand onderweg steeds een ander tafereel had klaargezet: de vreemde vormen van de Monkey Fingers, de grootsheid van de Dadèskloof, een koffiemoment zonder haast, het bezoek aan de vrouwencoöperatie en de filmknipoog in Ouarzazate. En dan wacht Aït-Ben-Haddou, als een waardig slot, met zijn aarden gebouwen tegen de heuvel aan de overkant van de Asif Ounila rivier.
De les van vandaag? Niet elke omweg is tijdverlies. Soms is het precies dat deel van de reis dat je later het liefst opnieuw vertelt.
Praktische info
🌎Reis georganiseerd door reisorganisatie 'Koning Aap' (https://koningaap.be/)
🚐 Vervoer ter plaatse met minibus en chauffeur van 'New Express Maroc Tours' - Agadir
🏁 Afstand Tinghir – Hotel Saghro tot Hotel La Kasbah Aït-Ben-Haddou: +/- 230 km via N10, R704, N9 en P1506 (met tussenstops)
🛌 Overnachting in Aït Benhaddou – Hotel La Kasbah (adres: Cercle Amerzgane) – perfecte locatie om werelderfgoed ksar Aït Benhaddou te bezoeken dat aan de overkant van de rivier ligt – minder kwalitatief ontbijt en de ontbijttent bevindt zich een paar wandelmeters buiten het hotel (niet ideaal voor minder mobiele mensen) - restaurant gesloten wegens verbouwing maar de fantastische ligging en het mooi gedecoreerde en traditionele gebouw maken de minpuntjes minder erg
🍽Koffiestop in Panorama Dades Hotel (adres: Ait Ibrirne, (Ait Youl), Boumalne Dades) – charmante terras met heerlijke zitjes in de schaduw en magnifieke views over de Dadès vallei – een perfect adres voor een pauze
🍽 Lunch in café-restaurant Almanadir (adres: N10, Kalaat M'Gouna) – de vegetarische tajine met tomatenslaatje is een aanrader
📌 Dadèskloof & Monkey Fingers - op +/- 65 km van Tinghir – parking aan Café Restaurant Chez Aicha langs de R704 in Tamellalt - inkom gratis
📌 Rozenvallei en Cooperative Rosamgoun – op ongeveer 45 km van de Dadèskloof - adres: N10, Ait Sedrate Shel El Gharbia, Kalaat M'Gouna – inkom gratis maar er wordt stilzwijgend verwacht dat bezoekers iets uit de winkel kopen
📌 Filmstudios Atlas – op zo’n 90 km vanaf de Rozenvallei - volg de N10/N9 en neem ongeveer 5 km buiten het centrum van Ouarzazate de zijweg met pijl naar de Atlas Studio
📌 Ksar Aït-Ben-Haddou – op 25 km van de Filmstudios Atlas – volg de N10/N9 en neem in het centrum van Tabourahte de P1506 - inkom gratis maar aan enkele poorten wordt een klein bedrag gevraagd voor het onderhoud van de gebouwen
Reactie plaatsen
Reacties